Waar het redden van mensenlevens in tijden van crisis altijd voorop moet staan, is ook het veiligstellen van cultureel erfgoed van groot belang en een urgente zaak op zich. Daarom lanceert de Nederlandse non-profitorganisatie Cultural Emergency Response (CER) vandaag (donderdag 1 oktober) een nieuw noodfonds in de Vondelkerk te Amsterdam.
Het historische kerkgebouw raakte eerder dit jaar door brand zwaar beschadigd en is een dicht bij huis voorbeeld van erfgoedverlies waar partners van CER wereldwijd mee te maken hebben. Doel van het nieuwe noodfonds is cultureel erfgoed in de meest kwetsbare regio’s sneller dan ooit te beschermen, door samen te werken met lokale partners.
‘Culturele ambulance’
De afgelopen 23 jaar rukte de ‘culturele ambulance’ van CER meer dan 600 keer uit, in ruim 85 landen. Daarbij werden gebouwen, monumenten en collecties kunst, archiefstukken, foto’s en zeldzame boeken beschermd, onder meer in Oekraïne, Palestina en Libanon.
Het nieuwe CER Rapid Response Fund (RRF) bouwt voort op dat werk en vult een belangrijk gat in de internationale noodhulp: een snel inzetbaar mechanisme, speciaal bedoeld om cultuur te redden. Zo’n structuur bestond tot dusver louter in de humanitaire sector. CER bundelt hiervoor haar krachten met onder meer de Nationale Postcode Loterij en TEFAF (The European Fine Art Fair). CER is de ‘culturele ambulance’; het Rapid Response Fund zorgt ervoor dat die kan uitrukken.
Eerste hulp
Naarmate wereldwijd conflicten, rampen en instabiliteit toenemen, loopt cultureel erfgoed almaar meer gevaar. Omvangrijke en onvoorspelbare crises zoals oorlog of klimaatgerelateerde noodsituaties kunnen onvervangbaar erfgoed binnen enkele uren of dagen vernietigen.
CER biedt steun om permanent verlies van cultureel erfgoed in tijden van crisis te voorkomen. De non-profit werd in 2003 opgericht als reactie op de vernietiging van de Boeddha’s van Bamiyan en de plundering van het Nationaal Museum van Irak. Het RRF bundelt bijdragen van bedrijven en particulieren in één gezamenlijk fonds. Daarmee stapt CER over van reactieve fondsenwerving per crisis naar proactieve financiering die al gereedstaat voordat een ramp toeslaat.
“Voor donateurs is het een duidelijke manier om bij te dragen aan bescherming van erfgoed in nood, zonder dat hun steun aan een specifiek land of een specifieke crisis gebonden is”, zegt CER-directeur Sanne Letschert. “Noodfondsen zijn gebruikelijk in de humanitaire hulp, maar voor cultuur bestaat er geen vergelijkbaar wereldwijd mechanisme. Het CER Rapid Response Fund helpt dat gat te dichten. Omdat het geld al beschikbaar is voordat een crisis uitbreekt, kunnen wij binnen 72 uur in actie komen wanneer lokale partners om steun vragen. Zo houden we onze ‘culturele ambulance’ paraat om samen met lokale partners snel erfgoed in gevaar te beschermen”.
Voor toekomstige generaties
De voorbije jaren heeft CER cultureel erfgoed in crisisgebieden over de hele wereld ondersteund, onder meer met langdurige projecten in Palestina, Oekraïne en Libanon. In het eerste jaar na de escalatie van de oorlog in Oekraïne steunden CER en haar lokale partners 100 culturele instellingen, met in totaal ruim 1 miljoen euro. In Palestina hielp de organisatie bedreigde archieven veilig te stellen, en in Libanon droeg zij bij aan bescherming van het archief van de Civiele Bescherming.
Marieke Rodenhuis, hoofd Goede Doelen van de Nationale Postcode Loterij, wijst erop, dat cultureel erfgoed bij een crisis in een oogwenk beschadigd kan raken of verloren kan gaan, terwijl de waarde ervan voor gemeenschappen generaties lang meegaat. “Het CER Rapid Response Fund maakt het mogelijk om snel in actie te komen wanneer het er echt toe doet. Dankzij onze deelnemers kunnen we dit initiatief vanaf het begin steunen en helpen we cultureel erfgoed te beschermen wanneer het het meest kwetsbaar is”.
Naast interventies volgt CER naar eigen zeggen noodsituaties op de voet, waaronder de aardbevingen in Venezuela, Colombia en Indonesië en de recente gletsjerinstorting en overstromingen langs de grens tussen Nepal en Tibet.
Maarten ten Holder, directeur bij TEFAF, een van de oprichtende partners van het nieuwe fonds, beschouwt cultureel erfgoed niet als luxe, maar als essentieel in tijden van crisis en vooral tijdens wederopbouw: “Als cultureel erfgoed verloren gaat, kan een gemeenschap een deel van haar identiteit en geschiedenis kwijtraken. Het beschermen van cultuur staat centraal in de missie van TEFAF; daarom steunen we CER al sinds 2008. In een noodsituatie is snelheid cruciaal: eenmaal verloren erfgoed is vaak niet meer te herstellen. We zijn er dan ook trots op dat we als founding partner betrokken zijn bij het CER Rapid Response Fund”.
Basis in Amsterdam
Het Cultural Emergency Response is opgericht als programma binnen het Prins Claus Fonds, met als doel lokaal geleide noodhulp voor cultuur. Sinds 2022 is CER een zelfstandige ngo met een basis in Amsterdam.
Foto: Bohdan Poshyvailo, Maidan Museum, ACURE, Ukraine, CER.